Solat Berjemaah

Solat berjemaah ialah solat yang dipimpin oleh seorang imam dan diikuti oleh sekurang-kurangnya seorang makmum. Bagi lelaki yang bermukim, berjemaah dalam solat fardu lima waktu ialah fardu kifayah menurut pendapat muktamad mazhab Syafi'i. Apabila sebahagian penduduk sesuatu kawasan mendirikannya, tuntutan itu gugur daripada yang lain.

Bagi perempuan, berjemaah hukumnya sunat. Solat Jumaat pula hanya sah jika dikerjakan secara berjemaah. Lihat Syarat Sah Solat Jumaat.

1. 1
   Solatnya sah pada pengetahuan makmumMakmum tidak tahu imam berhadas atau solatnya batal
2. 2
   Tidak sedang menjadi makmumMakmum tidak boleh diikuti, kecuali masbuk selepas imam memberi salam
3. 3
   Lelaki bagi makmum lelakiPerempuan hanya boleh mengimamkan jemaah perempuan
4. 4
   Bacaan al-Fatihah yang betulImam yang salah sebutan hingga berubah makna tidak sah mengimamkan makmum yang fasih
5. 5
   Kanak-kanak mumaiyiz juga sahDengan syarat bacaannya betul. Orang dewasa lebih utama

Yang paling layak ialah orang yang paling faham hukum solat, kemudian yang paling baik bacaannya. Imam tetap sesebuah masjid lebih berhak di masjidnya.

1. 1
   Berniat mengikut imamDi dalam hati, sebaik-baiknya bersama takbiratul ihram
2. 2
   Tidak berdiri di hadapan imamTumit makmum tidak melepasi tumit imam
3. 3
   Mengetahui pergerakan imamDengan melihat atau mendengar imam, saf di hadapan, atau bilal
4. 4
   Berada di tempat yang samaDalam masjid yang sama. Di luar masjid, jarak tidak melebihi 300 hasta
5. 5
   Bergerak selepas imamTidak mendahului imam dan tidak tertinggal jauh di belakangnya
6. 6
   Susunan solat yang samaSolat fardu tidak boleh mengikut imam solat jenazah atau solat gerhana
7. 7
   Menuruti imam pada sunat yang ketaraSeperti sujud tilawah dan meninggalkan tahiyat awal

Azan memberitahu bahawa waktu solat sudah masuk. Iqamah memberitahu jemaah yang hadir bahawa solat akan bermula. Kedua-duanya sunat muakkad bagi setiap solat fardu. Dalam jemaah, azan seorang sudah memadai bagi semua. Solat tanpa azan dan iqamah tetap sah, tetapi makruh.

1. 1
   Lelaki berjemaahSeorang melaungkan azan dan iqamah bagi seluruh jemaah
2. 2
   Lelaki seorang diriAzan dan iqamah tetap sunat, termasuk ketika solat di rumah
3. 3
   PerempuanIqamah sahaja, dengan suara perlahan. Perempuan tidak perlu azan
4. 4
   Solat sunat, tanpa azan dan iqamahSolat raya dan gerhana diseru Assolatu jami'ah. Lihat Takbiratul Ihram dan Iftitah

Setiap lafaz azan disebut dua kali, kecuali takbir pertama empat kali dan kalimah tauhid terakhir sekali. Kekalkan lafaz yang biasa. Elakkan menambah apa-apa perkataan, termasuk sayyidina.

Dalam azan Subuh, sebut الصَّلاَةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ (Assolatu khairum minan naum) dua kali selepas Hayya 'alal falah. Maksudnya, solat itu lebih baik daripada tidur.

Lafaz iqamah sama dengan azan, dengan tambahan Qad qamatis solah. Setiap lafaz disebut sekali, kecuali takbir dan Qad qamatis solah dua kali. Orang yang melaungkan azan lebih berhak membaca iqamah.

Imam menentukan bila iqamah dimulakan. Beri masa untuk jemaah berkumpul dan solat sunat qabliyah. Iqamah terus selepas azan makruh. Sebaik iqamah dilaungkan, makmum bangun dan masuk ke saf, lihat Susunan Saf.

Menjawab azan sunat muakkad bagi sesiapa yang mendengarnya, walaupun berhadas, junub atau haid. Ulang setiap lafaz selepas muazzin berhenti. Bagi Hayya 'alas solah dan Hayya 'alal falah, baca lafaz di atas.

Bagi Assolatu khairum minan naum dalam azan Subuh, jawab صَدَقْتَ وَبَرَرْتَ (Sodaqta wa barirta), maksudnya benarlah seruanmu. Selepas azan, berselawat, kemudian baca Doa Selepas Azan.

1. 1
   Sedang solatJangan jawab azan
2. 2
   Di dalam tandasJangan jawab dengan lisan. Jawab di dalam hati, atau selepas keluar
3. 3
   Mendengar beberapa azanMenjawab satu azan sudah memadai
4. 4
   Masuk masjid ketika azanJawab azan dahulu, kemudian solat sunat Tahiyatul Masjid

Ketika azan kedua Jumaat, lihat Tahiyatul Masjid Ketika Khutbah.

1. 5
   Berjemaah dengan keluarga di rumahSuami atau anak lelaki mumaiyiz melaungkan azan dan iqamah. Isteri tidak perlu iqamah
2. 6
   Qada beberapa solat berturut-turutAzan dan iqamah bagi solat pertama. Solat berikutnya dengan iqamah sahaja
3. 7
   Solat jamakSatu azan bagi solat pertama, kemudian iqamah bagi setiap solat

Lihat juga Hukum Qada Solat dan Jamak Taqdim.

1. 1
   Islam dan berakal
2. 2
   MumaiyizAzan kanak-kanak mumaiyiz sah walaupun belum baligh
3. 3
   LelakiAzan dan iqamah perempuan tidak sah bagi jemaah lelaki
4. 4
   Selepas masuk waktuKecuali azan pertama Subuh di tempat yang melaungkan dua azan Subuh
5. 5
   Suara yang kuatSyarat bagi azan jemaah. Bagi yang bersendirian, sunat meninggikan suara

Perkara 1 hingga 5 ialah syarat sah azan.

1. 6
   Berdiri menghadap kiblatAzan sambil berbaring tetap sah, tetapi makruh
2. 7
   BerwudukAzan tanpa wuduk tetap sah, tetapi makruh

Perkara 6 dan 7 ialah adab yang sunat. Azan tanpanya tetap sah.

1. 1
   Kaki kanan dahuluLangkah masuk ke masjid dengan kaki kanan
2. 2
   Baca doaLihat Doa Masuk Masjid dan Doa Keluar Masjid
3. 3
   Solat dua rakaat sebelum dudukLihat Tahiyatul Masjid & Sunat Wuduk
4. 4
   Datang dengan tenangBerlari untuk mengejar solat hukumnya makruh
5. 5
   Bau rokok atau bawangMakruh masuk masjid selagi mulut masih berbau. Bersihkan mulut dahulu
6. 6
   Haid, nifas dan junubHaram duduk di dalam masjid. Lihat Larangan Ketika Berhadas

Pihak masjid berhak menghalang orang yang berbau rokok daripada masuk.

Sutrah ialah penghadang di hadapan orang yang solat. Hukumnya sunat. Gunakan dinding atau tiang. Jika tiada, gunakan tongkat, hamparan sejadah atau garisan. Berdiri dekat dengannya, tidak lebih tiga hasta. Sutrah imam menjadi sutrah bagi semua makmum.

1. 1
   Melintas di hadapan orang bersutrahHaram. Tunggu atau cari laluan lain
2. 2
   Orang melintas di hadapan andaJika anda bersutrah, sunat menahannya dengan tangan. Tanpa sutrah, anda tidak berhak menahannya
3. 3
   Wuduk batal ketika berjemaahBoleh melintas di hadapan makmum lain jika tiada jalan keluar lain
4. 4
   Pilih tempat solatDekat dinding atau tiang, bukan di pintu atau laluan orang

1. 1
   Berbual perkara yang harusDibolehkan, selagi tidak mengganggu orang yang sedang beribadah
2. 2
   Leka berbual hal duniaMakruh di dalam masjid
3. 3
   Mengumpat, mencarut dan mengadu dombaHaram
4. 4
   Meninggikan suaraDilarang jika mengganggu orang lain, walaupun ketika membaca al-Quran
5. 5
   Telefon ketika khutbahMakruh, dan menghilangkan pahala Jumaat. Lihat Diam Mendengar Khutbah
6. 6
   Nada dering ayat al-Quran atau azanHarus, kecuali di tandas. Elakkan, kerana panggilan boleh memotong ayat

Membawa kanak-kanak ke masjid digalakkan, supaya mereka mesra dengan masjid dan belajar solat. Bawa anak yang tidak mengotorkan masjid dan tidak mengganggu jemaah. Ikut peraturan masjid.

1. 1
   Anak mumaiyiz yang tahu solatDi saf kanak-kanak, atau sebelah ibu bapa. Lihat Anak dalam Saf Jemaah
2. 2
   Anak kecil yang aktifIbu atau bapa solat di hujung saf dekat dinding, anak di hujung sekali
3. 3
   Bermain telefonAnak belum mumaiyiz harus bermain senyap. Jika mengganggu, haram dan dosanya atas ibu bapa
4. 4
   Umur tujuh tahun ke atasSuruh anak solat, bukan bermain
5. 5
   Pengurus masjidTegur dengan lembut. Jangan menengking, memarahi atau memukul

Iktikaf ialah berada di masjid dengan niat iktikaf. Hukumnya sunat pada bila-bila masa, dan paling baik pada sepuluh hari terakhir Ramadan. Syaratnya Islam, berakal dan suci daripada hadas besar. Tempoh paling singkat ialah lebih lama daripada kadar tomakninah. Sehari penuh lebih baik.

Jika terlupa berniat ketika masuk, berniatlah di dalam hati, walaupun sedang solat. Melafazkannya ketika solat membatalkan solat. Bagi surau, rujuk pejabat agama negeri anda.

Imam berdiri di hadapan. Isi saf pertama dahulu, bermula di belakang imam, kemudian ke kanan dan ke kiri. Lelaki dewasa di saf hadapan, diikuti kanak-kanak lelaki, kemudian perempuan.

Luruskan saf dan rapatkan bahu dengan jemaah di sebelah. Mulakan saf baharu hanya selepas saf di hadapan penuh.

Makmum lelaki berdiri di sebelah kanan imam, dengan tumitnya sedikit ke belakang. Jika orang ketiga datang, dia berdiri di kiri imam. Kemudian imam maju ke hadapan, atau kedua-dua makmum berundur.

Makmum perempuan berdiri di belakang imam lelaki. Imam perempuan berdiri di tengah saf jemaah perempuan, ke hadapan sedikit. Lihat Jemaah Wanita.

Niat dibuat di dalam hati ketika takbiratul ihram. Tukar nama solat dan bilangan rakaat mengikut waktu.

Bagi imam, gantikan مَأْمُومًا dengan إِمَامًا (sebagai imam). Niat imam tidak wajib kecuali dalam solat Jumaat, tetapi imam yang berniat mendapat pahala jemaah.

Makmum membaca al-Fatihah perlahan pada setiap rakaat. Apabila imam membaca nyaring, sebut amin bersamanya dan dengar surah yang dibacanya.

1. 1
   Subuh dan JumaatImam nyaring pada kedua-dua rakaat
2. 2
   MaghribNyaring pada dua rakaat pertama, perlahan pada rakaat ketiga
3. 3
   IsyakNyaring pada dua rakaat pertama, perlahan pada selebihnya
4. 4
   Zohor dan AsarPerlahan pada semua rakaat

Imam menyaringkan takbir dan salam supaya makmum dapat mengikut.

1. 1
   MuwafiqSempat berdiri bersama imam cukup lama untuk membaca al-Fatihah
2. 2
   MasbukTidak sempat menghabiskan al-Fatihah sebelum imam rukuk
3. 3
   Muwafiq yang lambat membacaHabiskan al-Fatihah, kemudian kejar imam dalam tempoh tiga rukun panjang
4. 4
   Melebihi tiga rukun panjangBerniat mufaraqah, atau ikut kedudukan imam dan tambah satu rakaat selepas imam memberi salam

Rukun panjang ialah rukuk dan dua sujud. Iktidal dan duduk antara dua sujud tidak dikira.

1. 1
   Takbiratul ihram sambil berdiri tegakSelesaikan takbir sebelum turun mengikut imam
2. 2
   Ikut imam pada kedudukannyaJika imam sedang sujud, terus sujud bersamanya
3. 3
   Rukuk bersama imam dengan tomakninahRakaat itu dikira walaupun al-Fatihah belum habis
4. 4
   Duduk iftirasy semasa tahiyat akhir imamItu bukan tahiyat akhir bagi masbuk
5. 5
   Bangun selepas salam pertama imamSunat menunggu salam kedua
6. 6
   Tambah rakaat yang tertinggalRakaat bersama imam ialah awal solat anda

Contoh Maghrib yang sempat rakaat ketiga sahaja: tambah satu rakaat, duduk tahiyat awal, tambah satu rakaat lagi, kemudian tahiyat akhir dan salam.

Makmum lelaki menegur dengan menyebut Subhanallah. Makmum perempuan menepuk belakang tangan kiri dengan tapak tangan kanan. Niatkan tasbih itu sebagai zikir, bukan semata-mata untuk memberi tahu imam. Jika niatnya menegur sahaja, solat batal.

Menegur imam dengan percakapan biasa membatalkan solat.

1. 1
   Imam bangun ke rakaat lebihJangan ikut. Tegur, kemudian tunggu dalam duduk atau berniat mufaraqah
2. 2
   Imam duduk bukan pada tempatnyaJangan ikut duduk. Tegur, kemudian tunggu atau berniat mufaraqah
3. 3
   Imam meninggalkan tahiyat awalIkut imam berdiri. Jangan duduk tahiyat awal seorang diri
4. 4
   Imam sujud sahwiMakmum wajib sujud bersama imam
5. 5
   Imam tertinggal satu rukunTegur. Jika imam tidak membetulkannya, berniat mufaraqah
6. 6
   Imam tidak yakin dengan teguranImam berpegang pada keyakinannya sendiri

Mufaraqah ialah niat di dalam hati untuk berhenti mengikut imam. Selepas itu, makmum menyempurnakan solat seorang diri.

1. 1
   WajibSolat imam batal, atau imam tidak membetulkan rukun yang tertinggal
2. 2
   HarusAda uzur, seperti menahan hadas atau imam terlalu memanjangkan bacaan
3. 3
   MakruhTanpa sebarang uzur

Dalam solat Jumaat, makmum yang berpisah pada rakaat pertama menyempurnakan Zohor empat rakaat. Yang berpisah pada rakaat kedua menyempurnakan Jumaat.

Jika solat imam batal, imam keluar dari tempatnya. Seorang makmum maju ke tempat imam dan meneruskan solat. Imam boleh menunjuk penggantinya, atau makmum sendiri yang tampil.

1. 1
   Lakukan dengan segeraSebelum makmum melakukan satu rukun secara sendirian
2. 2
   Ikut susunan imam asalPengganti menyambung dari rakaat dan kedudukan imam yang batal
3. 3
   Pengganti sudah mengikut imamMakmum tidak perlu memperbaharui niat mengikut imam
4. 4
   Pengganti seorang masbukMakmum boleh berniat mufaraqah dan memberi salam, atau menunggunya

Dalam solat Jumaat, pengganti mesti orang yang sudah mengikut imam sebelum imam batal.

Solat Jumaat dua rakaat menggantikan Zohor, dan sah hanya jika dikerjakan secara berjemaah. Hukum, syarat, khutbah, niat dan uzurnya ada dalam Hukum dan Dalil. Hukum berjemaah yang turut terpakai dalam Jumaat ada dalam jilid ini.

1. 1
   Makmum berpisah daripada imamMufaraqah
2. 2
   Imam batal ketika solatMenggantikan Imam (Istikhlaf)
3. 3
   Imam berhadas tanpa disedariImam Berhadas Tanpa Disedari?

1. 1
   Takbiratul ihram sebelum atau serentak dengan imamSolat tidak sah. Mulakan selepas takbir imam selesai
2. 2
   Mendahului imam dua rukun fi'liSolat batal jika sengaja dan tanpa uzur
3. 3
   Tertinggal dua rukun fi'liSolat batal jika tanpa uzur
4. 4
   Memberi salam sebelum imamSolat batal, kecuali sudah berniat mufaraqah
5. 5
   Terus mengikut imam yang diketahui batalSolat tidak sah. Berniat mufaraqah dengan segera
6. 6
   Menyalahi imam pada sujud tilawahSolat batal jika tahu hukumnya dan sengaja

Jika anda hanya tahu selepas solat bahawa imam berhadas, solat anda sah. Anda tidak perlu mengulanginya. Jika anda tahu semasa solat, terus berniat mufaraqah dan sempurnakan solat seorang diri.

Imam yang sedar dirinya berhadas mesti keluar dari solat. Makmum boleh menggantikannya dengan istikhlaf. Bagi solat Jumaat, solat itu wajib diulang, kecuali bilangan jemaah cukup tanpa imam.